Typ om te zoeken

HR In the spotlight

Big hero leadership dat zich beperkt tot taken verdelen, is out

Delen

Professor Marc Verschueren (KU Leuven) over klinisch leiderschap

Verpleegkundigen die leiderschap opnemen, hebben een positieve impact op de patiëntenzorg én op de strategische keuzes van de zorgorganisatie. Zeker tijdens een crisis als corona zijn verpleegkundigen die mee het heft in handen nemen een waardevolle troef op de zorgwerkvloerDit najaar plannen de Limburgse hogescholen UCLL en PXL samen de studiedag Klinisch Leiderschap voor verpleegkundigen, zorgmanagers en verpleegkundig directeurs. ZORG Magazine vroeg keynote speaker Marc Verschueren, dokter in de organisatiepsychologie en trekker van het Clinical Leadership Network, naar wat ‘inspireren tot excellente zorg’ precies inhoudt. 

Marc Verschueren leidt vanuit de faculteit Geneeskunde van de KU Leuven het Netwerk voor Leiderschapsontwikkeling in de Zorg, maar hij staat ook met beide voeten in de praktijk als diensthoofd ontwikkeling en opleiding in het UZ Leuven. Verschueren was de drijvende kracht achter het Clinical Leadership Project dat hij in 30 Vlaamse ziekenhuizen implementeerde. Op basis van zijn ervaringen en zijn onderzoek schreef hij het boek De Hoofdverpleegkundige: inspirator voor kwaliteitsvolle zorg.  

Hoe en waarom inspireert leiderschap opnemen verpleegkundigen tot excellente zorg? 

“Leiderschap ‘ontstaat’ niet vanuit één of andere hiërarchische positie, het gaat over invloed”, zegt Marc Verschueren. “Vanuit je persoonlijkheid help je collega’s mee betere zorg te verlenen. Ik denk dat er nog heel veel marge is voor kwaliteitsverbetering in de zorg: patiënten hebben torenhoge verwachtingen en die moeten verzoend worden met de beperkingen die het gezondheidszorgbestel ons oplegt. Creativiteit is hard nodig om het beste voor patiënten tot stand te brengen.  

Dankzij de technologische en medische evolutie verwerven verpleegkundigen meer autonomie om zorg op de beste manier bij de patiënt te krijgen.  

Clinical leadership betekent dat verpleegkundigen invloed hebben omdat ze zo dichtbij de patiënt staan. Zij wéten vanop de eerste rij hoe je zorgverlening kan versterken. Dat is meteen de reden waarom we die studiedag inrichten. In Limburg starten we met een programma voor verpleegkundigen. Hun potentiële leiderschapskwaliteiten kunnen collega’s inspireren en verandering tot stand brengen. Ikzelf hecht veel belang aan proactiviteit – noem het intrapreneurship of emerging leadership. In een noodsituatie is het erg belangrijk dat zorgverleners niet moeten wachten op een order, maar zelf de prikkel voelen om iets te doen. Door de intensieve dagelijkse routine blijft dat ondergesneeuwd potentieel.” 

Waarom is dat nog steeds zo? Intrapreneurship impliceert eigenaarschap, maar een ziekenhuis heeft een hiërarchische structuur. Hoe kan je die cultuur veranderen? 

Gezondheidszorg in de Lage Landen is ontstaan in de schoot van kloosterorden met een heel autocratisch bestel”, legt Marc Verschueren uit. Onderschat niet hoeveel verpleegkundigen nog gedomineerd worden door artsen. Intrapreneurship gaat over de ondernemingszin van het individu, innovatieve capaciteiten en over de risk taking behaviours van verpleegkundigen. Je nek durven uitsteken is daar een belangrijke voorwaarde voorMedewerkers met een potentieel klinisch leiderschap moet je de kans geven om er iets mee te doen. Voor hoofdverpleegkundigen en zorgmanagers is de uitdaging dan hoe je je sterke verpleegkundigen kunt empoweren.  

Dat doe je vooral door ruimte te creëren en een eigen stuk hiërarchisch leiderschap in vraag te durven stellen. Taken delegeren aan sterke verpleegkundigen, hen faciliteiten bieden, leerkansen creëren. Dan is er ook het belang van psychologische veiligheid. In de verpleegkunde heerst er heel wat conformisme. Iemand die zijn nek wil uitsteken, moet die kans ook krijgen en zich er veilig bij voelen. Je wil je niet vernederd voelen omdat je met een creatief idee komt aanzetten. 

Leiderschap ‘ontstaat’ nie vanuit één of andere hiërarchische positief het gaat over invloed

Een opleiding zoals Limburg die op de kaart zet, creëert daartoe nieuwe kansen voor zorgmedewerkers.  

“Ja, we willen een context scheppen waarin intrinsieke motivatie kan gedijen. Verpleegkunde is niet de gemakkelijkste omgeving om die ruimte te creëren. Toch zal elke investering in sterke mensen lonenDat het alle hens aan dek is zoals nu tijdens de coronacrisis, mag geen excuus zijn om mensen klein te houden en hevast te klinken aan hun operationele taken. Big hero leadership dat alleen delegeert, is outIedereen in de organisatie kan leiderschap opnemen. Dan kom je op het terrein van complex leiderschap, gedeeld leiderschap, gedeelde intelligente beslissingen. Het gaat over jezelf als leidinggevende in vraag stellen: waarom laat je bevoegdheden niet los? Waar deel je ze niet? 

Wat zijn de best practices in het UZ Leuven, waar u diensthoofd ontwikkeling en opleiding bent? 

“Rond leiderschapstraining hadden we al een stevige traditie in huis. Kom je in een leidinggevende functie terecht, dan word je ondergedompeld in een tweejarig traject waarbij we ook inzetten op de coachingvaardigheden van je hiërarchisch leidinggevenden. We organiseren inspiratiesessies in de hele organisatie, voor alle leidinggevenden, over alle aspecten van leiderschap. Op basis van de principes van klinisch leiderschap werken we concreet aan gedeeld leiderschap. Succesvol gedeeld leiderschap tot stand brengen, is best complex. Daarom hebben we verschillende leiderschapsmodellen en principes als leidraad. Eén daarvan is: verantwoordelijkheid ontstaat vanuit een visie, vanuit waarden. Concreet kan je verantwoordelijkheid opnemen, stimuleren door coaching en training, maar ook door teams te ondersteunen waarin nagedacht wordt over verbeterde teamwerking, over gedeelde rollen en verantwoordelijkheden.” 

Welke visie en waarden kunnen aan de basis liggen van klinisch leiderschap? 

In het UZ Leuven loopt er een waardenproject waarin we via focusgroepen onderzocht hebben welke waarden zorgmedewerkers het belangrijkst vinden. Een kwalitatief onderzoek dat een waardenset opleverde die nu voorligt bij de raad van bestuur. Eens daar goedkeuring gegeven is, kunnen teams er mee aan de slag. Goed leiderschap vertrekt vanuit het expliciteren van waarden, er consequent naar handelen en er anderen mee inspireren zodat het geleefde waarden worden”. 

Welke rol speelt het Clinical Leadership Network daarbij? 

Algemeen de ontwikkeling van leiderschap ondersteunen, zowel hiërarchisch als klinisch. Dat doen we via wetenschappelijk onderbouwde seminars. Een expert brengt de laatste stand van zaken in een bepaald deeldomein, zodat de deelnemers – van zorgdirectiemedewerkers tot opleidingsverantwoordelijken – mee zijn met de jongste inzichten. In januari hadden we het over het thema voicing: hoe spreek je mensen aan? In oktober gaan we het hebben over zelfsturing. Zijn zelfsturende teams een hype of  een wetenschappelijk onderbouwd conceptEn op het einde van het jaar plannen we een seminar over intrinsieke motivatie. 

Welke veranderingen zijn er bijvoorbeeld in het UZ Leuven doorgevoerd op het vlak van teamorganisatie onder impuls van het Clinical Leadership Network? 

De jongste jaren hebben we hoog ingezet op twee aspecten van teamorganisatie. Het eerste is het high impact teaming aspect. Dat is een concept dat zegt dat je niet functioneert in één vast teammaar dat je lid bent van verschillende teamsHet komt er dan op aan om in die verschillende teams mee te werken aan effectieve samenwerkingEen tweede aspect is dat we in onze begeleidingen hoog inzetten op het bevorderen van multiprofessioneel samenwerken. Wat zijn de omstandigheden waarin dat goed kan? We kunnen veel leren van de chronische zorg, revalidatie, waar verschillende disciplines samenwerken en waar veel inspanningen geleverd zijn om die samenwerking te verbeteren, net als in de psychiatrie en de geriatrie of de pediatrie. Verschillende zorgprofessionals rond de patiënt, die hem of haar het gevoel geven dat ze één team vormen. Sterker, de patiënt is zelf lid van dat team en regisseert mee zijn zorg. Nu focussen we ons op omgevingen zoals een operatiekwartier waar chirurgen, verpleegkundigen en anesthesisten samenwerken en daar afspraken over maken. Als er al fouten gemaakt worden in een OKligt dat meestal aan manke samenwerking en communicatie.  In de context van de ziekenhuisnetwerken worden dergelijke trajecten – het zijn geen one shots – ook een noodzaak.  

Wat is de rol van het Clinical Leadership Network binnen de opleidingen verpleegkunde? 

Ik word als gastdocent gevraagd door hogescholen om te praten over de ontwikkeling van leiderschap. Die belangstelling is een trendbreuk met de periode waarin verpleegkundigen gevraagd werd alles op voorschrift van de dokter te doenNu gaan we naar een fase waarin de rol van de verpleegkundige binnen een multidisciplinair team nog uitgesprokener wordt. Jaren geleden heeft professor Mieke Grypdonk baanbrekend werk geleverd door haar werk op het vlak van integrerende verpleegkunde, waarbij de eigen verantwoordelijkheid van de verpleegkundige belangrijker werd. Naar aanleiding van recente curriculumhervormingen voegen we daar nog een dimensie aan toe: eigen initiatief, zeg maar : leiderschap. Het initiatief dat de hogescholen UCLL en PXL nu samen nemen stemt me heel positiefWant er is nog werk aan de winkel voor verpleegkundigen om uit afhankelijke en passieve posities te komenen hun eigen meerwaarde aan te tonen. 

Sinds en dankzij het baanbrekende Clinical Leadership Project is er heel wat op gang gekomen. 

Het Clinical Leadership Project versterkte voor het eerst op een gesystematiseerde manier het leiderschap van de hoofdverpleegkundigen door coaching en action learning Ddeelnemers namen interviews af bij hun patiënten en voerden zorgobservaties uit. Op basis daarvan schreven ze verbeterplannen. Door de intensiteit van dat programma versterkte het inderdaad leiderschap – transformationeel leiderschap, gericht op groei en verandering. We hebben dat uitgerold naar 30 zorgorganisaties. Die zijn ook lid gebleven van het Netwerk als basis voor leiderschapsontwikkeling.  

Tot slot: hoe ziet u in het beste geval grote, hiërarchisch geleide zorgteams evolueren? 

In vele zorgorganisaties is er een groot potentieel aan verpleegkundigen met klinisch leiderschapspotentieelDoor hen te ondersteunen in het opnemen van leiderschap, wordt hiërarchisch leiderschap gedeeld. De clinical leaders tillen de kwaliteit van de zorg op vanuit hun nauwe band met de patiënt en het unieke potentieel van de 24-uurs continuïteit. Ik geloof rotsvast in de power of nursing. Met de studiedagen zetten we dat in de kijkerKlinisch leiderschap, is een extra hefboom voor goede zorg. 

Marc Verschueren, Head of training and development, University Hospitals Leuven

Geef een reactie