Typ om te zoeken

Ziekenhuizen

Patiëntenparticipatie in de psychiatrie: geen geijkt pad, wel een empowermentproces

Delen

De psychiatrische kliniek van de Alexianen Zorggroep Tienen was in 2012 één van de pioniers in Vlaanderen om een project rond patiëntenparticipatie in de geestelijke gezondheidszorg op te starten. Ze stapten af van de klassieke teamvergadering, betrokken de patiënten aan de vergadertafel en gaven hen inspraak in hun behandelproces. Ondertussen is dat experimentele pilootproject uitgegroeid tot een vaste waarde op een aantal zorgafdelingen bij de Alexianen 

 

Kevin Berben, Stafmedewerker zorgbeleid Alexianen Zorggroep Tienen

“Een atypisch project, dat geef ik toe. Vooral één dat nog altijd grotendeels haaks staat op dheersende mentaliteit in onze gezondheidszorg anno 2019”, vertelt Kevin Berben, stafmedewerker zorgbeleid. “Ondanks alle inspanningen die we de doen om dit inspraakmodel zo gangbaar mogelijk te maken, merken we dat de gezondheidszorg in Vlaanderen in de praktijk eerder paternalistisch blijft. Er wordt nog te vaak uitgegaan van de stelling dat de hulpverlener het beter weet. Op alle niveaus: zowel in het hoger kader als op de ziekenhuisvloer. We zijn goed op weg en we zien een evolutie, maar er is nog heel wat ruimte voor verbetering.”  

 

Verkennend team
De Alexianen Zorggroep Tienen startte een project rond patiëntenparticipatie in 2012. Vanuit de directie werd de vraag gesteld om de levensvatbaarheid van het project te evalueren via een team met vertegenwoordigers uit verschillende ziekenhuisdisciplines van verschillende afdelingen en vakgroepenHet patiëntenperspectief lieten ze vertegenwoordigedoor een ervaringsdeskundige, iemand die eerder een geestelijk gezondheidsprobleem had en die ervaring wenst in te schakelen om, onder meer, op beleidsmatig niveau één en ander te veranderen. Het principe van ervaringsdeskundigen zien we nu in heel wat andere ziekenhuizen, ook de algemene, meer en meer terugkomen. Het doel van het nieuw samengestelde team was om per afdeling een verbeterproject rond patiëntenparticipatie uit te werken. De medewerkers van de acute opnameafdeling kozen zelf voor het verbeterproject ‘patiëntenparticpatie tijdens teambesprekingen’, nadat ze een korte enquête hadden ingevuld. Ondertussen zijn nog vier afdelingen gevolgd. Ook zij betrekken patiënten op één of meerdere manieren tijdens teamvergaderingen.” 

Voorbereidingswerk
Maar hoe werkt dat nu juist, patiënten betrekken bij het teamoverleg? We proberen zo’n teamvergadering te beperken tot 20 minutenWe informeren de patiënten hierover op voorhand en we bereiden samen voor hoe ze hun perspectief in 5 à 10 minuten kernachtig kunnen verwoorden. Op de teamvergadering gaat er aandacht uit naar respectvol begrenzen en samenvattend werken. Het afdelingshoofd (eventueel de afdelingspsycholoog bij afwezigheid van het afdelingshoofd) is de timemanager tijdens de teamvergadering.
Hetgeen we samen met de patiënt voorbereidden, is de leidraad van de teambespreking. De patiënt kan kiezen of hij zijn voorbereiding al dan niet zelf aan het team meedeelt. Indien nietneemt een begeleidende hulpverlener dit over. Nadien krijgen teamleden de mogelijkheid om datgene wat de patiënt heeft verteld, aan te vullen vanuit hun eigen discipline. Ook dan polsen we geregeld naar gedachten en gevoelens bij datgene wat wij vertellen. Op het einde van de teamvergadering wordt het teambesluit samen met de patiënt doorgenomen en kan die nog reageren op dat teambesluit. We betrekken de patiënten zowel bij de bespreking als de besluitvorming. Ze weten dus dat er niets boven hun hoofd wordt beslist.” 

Voor iedereen
Volgens het ziekenhuis kan iedere patiënt deelnemen aan het teamoverleg. Maar wat bijvoorbeeld met mensen met een acute aandoening of weinig ziekte-inzicht? “Naar mijn mening kan echt iedereen meedoen met de teambesprekingen waar zijn zorg besproken wordt. Ook wie op een bepaald moment in zijn leven last ondervindt van bijvoorbeeld symptomen ten gevolge van een tijdelijke manische of psychotische fase. Participatie wordt dan natuurlijk wel wat moeilijker, maar dan is het aan ons als hulpverlener om ons anders te organiseren door bijvoorbeeld onze structuur van een teambespreking aan te passen aan de situatie. Veel hangt af van hoe je naar de patiënt kijkt en in welke mate je bereid bent om in dialoog te gaan over hun zorg. Ik weet dat het een ietwat atypische mening is”, lacht Kevin. “Maar als je dat participatief model ten volle wil benutten, moet je gelijkwaardigheid hoog in het vaandel dragen, ondanks moeilijke, acute fases in het ziekteproces. Voor de patiënt kan dat confronterend zijn, maar ook positief. Want vaak weten mensen heel goed wat er met hen aan de hand is. 

Geen schijnparticipatie
Voorbereiding is alles in dit verhaal. Daarom begeleiden de hulpverleners de patiënten nauwgezet voor op de teamvergaderingen. “Weken op voorhand begeleiden we de patiënt naar dat moment. We vertellen wie aanwezig zal en wat er juist zal besproken worden. De patiënt krijgt alle info over zijn of haar eigen dossier en zal dus tijdens de vergadering niet voor verrassingen komen te staan.” 
Maar liefst 80 procent van de patiënten op de acute opnameafdeling neemt aan het einde van hun behandelingstraject deel aan de vergadering waar zijn of haar zorg besproken wordt. “En eigenlijk hebben we alleen nog maar positieve reacties gekregen. De aanloop naar die vergadering vinden ze het stresserendst. Daarom is die voorbereiding zo belangrijken ook de mogelijkheid om een vertrouwenspersoon mee te nemen. Dat kan een personeelslid zijn, maar ook familie of een vriend of partner. Ook de duur van de vergadering geven we op voorhand mee. En, het meest cruciale element om een project als dit te laten slagen: we geven de patiënt een volwaardige stem. Het zou geen nut hebben om alleen maar schijnparticipatie te propageren en hen alleen maar lijflijk aanwezig te laten zijn. Ze geven hun mening over uitspraken van psychiaters en verpleegkundigen en ze krijgen inspraak in de keuzes die zij willen maken. Betekent dit dat we de mening van de patiënt klakkeloos moeten overnemen? Nee, wel dat we dialoogkeuzes moeten maken en samen bespreken of de patnt, bijvoorbeeld, al naar huis kan of verdere behandeling nodig heeft. Vroeger werd zoiets louter vanuit het team meegedeeld: ‘We denken dat dit voor jou het beste is. Nu is er gedeelde verantwoordelijkheid.”  

Wat met vakjargon?
Eén van onze psychiaters vroeg zich af in welke mate hij zijn taalgebruik moest aanpassen. Hij vreesde dat hij al te veel zou vervallen in vakjargon en zo het opzet van het project zou ondermijnen. Leren spreken over de patiënt, in het bijzijn van de patiënt, bleek een leerproces. Maar nu merken we dat het net een verrijking is om dat vakjargon los te laten en over en met de patiënt te babbelen alsof hij onderdeel is van het team. Het uitnodigen van de patiënt op de teamvergadering is niet enkel ‘therapeutisch’. Het stimuleert ook een proces waarin de professionals een attitude ontwikkelen om los te komen van het wij-zij gevoel. Het werkt een ontmoeting in de hand waar de professional de kans neemt om meer contact te maken met de persoon achter de patiënt.” 

Betere communicatie
Over de concrete effecten van patiëntenparticipatie tijdens teambesprekingen zit de geestelijke gezondheidszorg nog wat in het ongewisse. “We vermoeden dat het niet alleen de communicatie tussen patiënt en hulpverlener verbetert, maar dat ook de betrokkenheid van de patiënt en het vertrouwen in de hulpverlening verbetert. Door zelf actief deel te nemen in het concrete verloop van hun opname, krijgt hun herstelproces een boost.” 
We voeren op dit moment samen met de Universiteit Gent en de Vrije Universiteit Brussel een onderzoek uit dat peilt naar de persoonlijke mening van hulpverleners en patiënten over patiëntenparticipatie tijdens teambesprekingen in de geestelijke gezondheidszorg. In een tweede fase zullen ook de effecten en de ervaringen van patiënten nog onderzocht worden. 

Hoe beginnen?
Voor ziekenhuizen die zelf een project willen opzetten rond patiëntenparticipatie tijdens teambesprekingen, heeft Kevin een aantal tips. “Een goeie raad die ik altijd meegeef: neem voldoende tijd om je team voor te bereiden. Je moet als het ware voeling krijgen met het thema. Je start ook best met een kleinschalig pilootproject om eventueel later uit te breiden naar andere afdelingen. Vergeet ook niet om patiënten te betrekken bij het totstandkomingsproces. Of ervaringsdeskundigen. zij kunnen suggesties of constructieve feedback geven en bijvoorbeeld laten weten op welke kantelmomenten zij tijdens een ziekenhuisopname nood hadden aan zon teambespreking waaraan ze zelf konden deelnemenVaak is die input zeer waardevol.” 

Empowerment
“Het moeilijke aan dit proces is dat het geen zwart-witverhaal is. Er is geen standaardprotocol of een geijkte richtlijn die je kan gidsen door woelig water. Start met mensen die overtuigd zijn van het belang van patiëntenparticipatie en bouw samen met hen verder aan een door de groep gedragen verhaal. Zij kunnen de inspiratie zijn die nodig is om af te stappen van een klassieke teamvergadering waarin de hulpverlener een behandeling uitstippelt, zonder meer. Door de patiënt aan het stuur van zijn behandelproces te plaatsen, kan je een proces van empowerment triggeren. De moeite waard, weten we uit ervaring. 

Geef een reactie